Newydd i natur: Primula zhui

Beth ydi o? Primula zhui, rhywogaeth newydd o blanhigion yn nheulu’r briallu.

Ym mhle gafodd o ei ganfod? Mae’n endemig i dde talaith Yunnan yn China. Dyma’r rhan o’r wlad sydd â mwyaf o fioamrywiaeth.

Sut cafodd ei enw? Cafodd y rhywogaeth ei henwi i anrhydeddu’r Athro Zhu Hua, tacsonomydd planhigion o Yunnan, “am ei gyfraniad i ymchwil botanegol mewn ardaloedd trofannol,” yn ôl Yang Bin, un o’r gwyddonwyr a fathodd yr enw.

Beth yw ei statws cadwraeth? Mae P zhui mewn perygl difrifol yn ôl y gwyddonwyr oherwydd effaith datgoedwigo, sydd wedi rhannu poblogaethau’r planhigyn yn ddarnau.

Sut mae’n edrych? Llysieuyn lluosflwydd (perennial) tua 12-20cm o daldra ydi P zhui, gyda dail wedi eu lledaenu mewn cylch. Mae ei blodau’r planhigyn yn dangos heterostyledd, gyda phum petal lliw pinc golau.

Lluniau o blanhigion Primula zhui, rhywogaeth newydd o dalaith Yunnan, China. Lluniau o’r Nordic Journal of Botany.

Heterostyledd? Mae heterostyledd i’w ganfod mewn briallu (P vulgaris) ac ambell i blanhigyn arall. Yn y rhywogaethau yma, mae dau ffurf i’w gael, gydag organnau rhyw mewn safleoedd gwahanol ar y blodyn. Mewn blodau llygad pin, mae’r pistil (yr organ fenywaidd) yn dal, gyda’r stigma ar frig pibell y blodyn, tra bo’r antherau (organnau gwrywaidd) wedi eu lleoli hanner ffordd i lawr y bibell. Mewn blodau llygad eddi, mae’r pistil yn fyr, gyda’r stigma lawr yng nghanol y tiwb, a’r antherau ar y brig.

Sut gynefin sydd ganddo? Cafodd y rhywogaeth ei darganfod yn isdyfiant coedwig isdrofannol o goed dail llydan, tua 1400m yn uwch na lefel y môr. Dyma’r unig le mae P zhui wedi ei weld.

Sut alla’i ddarganfod mwy? dx.doi.org/10.1111/njb.01656

ON – Mae erthygl Richard Morgan am friallu yng nghylgrawn Cymru, fel pob erthygl ganddo, yn bleser i’w darllen.

Newydd i natur: Spathoglottis jetsunae

Beth ydi o? Rhywogaeth newydd o degeirian (orchid) ydi Spathoglottis jetsunae. Mae modd meithrin nifer o aelodau eraill y genws, a rhoddir yr enw ‘tegeirian y ddaear’ arnyn nhw weithiau.

Ym mhle gafodd o ei ganfod? Cafwyd o hyd i S jetsunae yn ardal Zhemgang, Bhwtan.

Sut cafodd ei enw? Mae’r rhywogaedd wedi ei henwi i anrhydeddu’r Frenhines Jetsun Pema Wangchuck o Fhwtan, gyda’r gwyddonwyr yn dweud yn eu herthygl fod ganddi “ddiddordeb ymroddedig a diffuant” mewn gwarchod yr amgylchedd a byd natur y wlad. Daw enw’r genws, Spathoglottis o’r geiriau Lladin spatha (gwain neu sheath) a glottis (tafod), sy’n cyfeirio at wefus (petal isaf) y blodau.

Beth yw ei statws cadwraeth? Does dim gwybodaeth am statws pennodol y rhywogaeth, ond dim ond mewn dau leoliad y daeth y gwyddonwyr o hyd i blanhigion S jetsunae. Mae rhywogaethau tebyg sy’n tyfu yn yr un lleoliadau mewn perygl difrifol.

Sut mae’n edrych? Llysieuyn gyda blodau piws a gwefus felen. Mae colofn hir, biws yn codi uwchben y wefus ac yn lledaenu tuag at y brig. Roedd gan y planhigion welodd yr ymchwilwyr 2-3 deilen. Fel llawer o degeiriannau eraill, mae gan S jetsunae fwlb ffug ar waelod y planhigyn er mwyn cadw dŵr a maeth. Mae’r gwreiddiau’n denau ac edafeddog.

Diagram o rannau gwahanol o’r tegeirian Spathoglottis jetsunae, rhywogaeth newydd. Ffotograff gan Nima Gyeltshen a diagram gan Stig Dalström.

Sut gynefin sydd ganddo? Mae’n tyfu mewn pridd bas mewn coedwigoedd bytholwyrdd tua 1000m yn uwch na lefel y môr.

Sut alla’i ddarganfod mwy? dx.doi.org/10.15517/lank.v17i3.31575