2018: Blwyddyn Ryngwladol y Rîff

Mae Ffederasiwn Danddwr y Byd (CMAS) wedi datgan 2018 fel Blwyddyn Ryngwladol y Rîff* (International Year of the Reef, neu IYOR 2018). Dyma fydd y drydedd Flwyddyn Ryngwladol y Rîff ers i CMAS gynnal digwyddiad o’r fath am y tro cyntaf yn 1997.

Fe lansiodd y ffederasiwn eu dathliadau mewn seremoni yn Düsseldorf ar 28 Ionawr. Maen nhw’n gobeithio denu sylw at y niwed sydd wedi ei wneud i riffiau cwrel (coral reefs) dros ddegawdau diweddar oherwydd newid hinsawdd.

Bydd unrhyw un wyliodd y gyfress deledu Blue Planet II y llynedd yn ymwybodol o’r cannu (bleaching) blynyddol sy’n digwydd ar riffiau cwrel. Dros y bedair mlynedd ddiwethaf, mae’r cannu hyn wedi effeithio ar fwy o gwrel bob blwyddyn, ac wedi para’n hirach nag unrhyw ddigwyddiad cannu sydd wedi ei recordio o’r blaen.

Anifeiliaid bychain ydy cwrel, sy’n byw mewn cytrefi lle ceir llawer iawn o bolypiau unigol yn byw yn sownd wrth ei gilydd. Mae’r polypiau yma’n cynhyrchu calsiwm carbonad – yr un defnydd a geir mewn cregyn – a dyna sy’n caledu’r strwythurau unigryw a welir ar riffiau cwrel. Daw lliw nodweddiadol cwrel o algâu bychain iawn sy’n byw o fewn meinwe’r polypiau. Mae’r rhain yn defnyddio ynni’r haul i greu egni drwy ffotosynthesis yn yr un modd â phlanhigion daearol, a hyn yw prif ffynhonnell fwyd y cwrel.

Mae riffiau yn cael eu cannu pan fydd yr algâu hyn yn gadael meinwe’r cwrel oherwydd newidiadau yn nŵr y môr. Gall y newidiadau hyn gynnwys cynnydd yn nhymheredd y dŵr wrth i’r byd gynhesu, newididadau yn halltedd y dŵr wrth i gapannau iâ ymdoddi, a chynnydd yn faint o asid sydd yn y dŵr oherwydd carbon deuocsid yn yr amgylchedd. Heb yr algâu i ddarparu bwyd ar eu cyfer, gall y polypiau cwrel newynu. Er y gall y cwrel adfer ei hun os bydd y newidiadau’n cael eu gwrthdroi a’r algâu’n dychwelyd, bydd y cwrel yn marw os na fydd hyn yn digwydd mewn da bryd, neu os bydd cannu yn digwydd yn rhy aml.

Mae rhai strwythurau cwrel, megis y rhai a geir ar y Barriff Mawr (Great Barrier Reef) oddi ar arfordir Awstralia, yn filoedd o flynyddoedd o oed ac yn gartref i lawer iawn o fywyd môr. Pan mae riffiau cwrel yn marw, mae’r holl fywyd môr yma hefyd yn caeu ei ladd neu ei ddisodli. Hyd yn oed os bydd amodau lleol yn gwella wedi i’r cwrel farw, byddai’n cymryd amser maith i’r riffiau ail-dyfu a gallu cefnogi cynefinoedd yn yr un modd ag o’r blaen.

Pa obaith, felly, sydd i riffiau cwrel y byd? Yn ôl ecolegwyr, dim ond un ffordd sydd o arbed cwrel: drwy wrthdroi cynhesu byd eang. Bydd hynny’n gofyn am gamau eithriadol, meddai gwyddonwyr mewn erthygl yn Nature yn 2017. “Allwn ni ddim diogelu riffiau rhag yr hinsawdd,” meddai un o’r ymchwilwyr wrth gylchgrawn Science.

Mae codi ymwybyddiaeth o’r problemau sy’n wynebu riffiau cwrel yn rhan hanfodol o geisio arbed ein riffiau a bywyd môr yn fwy cyffredinol. Mae IYOR 2018 felly yn ddigwyddiad i’w groesawu, a dwi’n edrych ymlaen i gael clywed pa fath o ddigwyddiadau sydd wedi eu trefnu.

Yng Nghymru, mae 2018 hefyd yn Flwyddyn y Môr, ymgyrch gan Lywodraeth Cymru. Dwi’n gobeithio bydd cryn bwyslais ar fywyd gwyllt y môr a’r arfordir fel rhan o hyn. Mi sgwenna’ i fwy am yr ymgyrch hwnnw rywbryd eto.

* Dywed Geiriadur yr Academi mai creigresi cwrel ydyn nhw yn Gymraeg, ond mae’r gair rîff (ll riffiau) i’w weld yn amlach ar y we, yn cynnwys ar Wicipedia, felly dwi am sticio at y gair hwnnw.

Gwenyn mêl: bywyd gwyllt neu anifeiliaid fferm?

Os gofynnaf i chi ddychmygu darlun o fyd natur, dwi’n meddwl y galla’i ddyfalu rhai o’r pethau ddaw i’ch meddwl. Nant yn ymlithro trwy goedwig, efallai, gydag ambell i blanhigyn yn cael ei beillio gan wenynen streipiog.

Ond falle y dylech chi ail-gysidro, yn ôl gwyddonwyr ym Mhrifysgol Caergrawnt, sy’n sgwennu yng nghylchgrawn Science na ddylen ni ystyried gwenyn mêl fel bywyd gwyllt a rhan o natur, ond fel anifeiliad fferm yn gyfystyr a defaid neu wartheg. Dwi’n dueddol o gytuno.

Mae poblogaethau gwenyn mêl wedi dirywio llawer gwaeth na’r disgwyl yn y blynyddoedd diwethaf. Rhoddir yr enw Saesneg colony collapse disorder (CCD) ar hyn yn aml. Mae gan CCD nifer o achosion gwahanol, gan gynnwys gwiddonyn parasitig o’r enw Varroa destructor, ambell i afiechyd, ac effaith plaladdwyr sy’n cael eu defnyddio yn y diwydiant amaeth.

Ac mae posib y bydd lleihad mewn nifer gwenyn mêl yn cael effaith andwyol ar sicrwydd bwyd. Mae hyd at 75% o gnydau bwyd yn manteisio oherwydd peilliad gan wenyn a thrychfilod eraill, ac mae traean o’n bwyd yn gwbl ddibynol arnyn nhw. Mae gwenyn mêl yn rhan bwysig o’r gwaith peillio yma, a’r wenynen fêl Ewropeaidd (Apis mellifera) ydy’r rhywogaeth bwysicaf ar gyfer peillio cnydau bwyd yn hemisffer y gorllewin. Mae nhw hefyd yn cyfrannu tuag at yr economi drwy’r diwydiant mêl.

Ond trwy ganolbwyntio ar wenyn mêl, rydyn ni’n anwybyddu miloedd o rywogaethau pwysig o beillwyr gwyllt, yn ôl y gwyddonwyr, Jonas Geldmann a Juan P González-Varo. Gall hyn fod yn sefyllfa beryg, gan y gall gwenyn mêl fod yn niweidio gwenyn gwyllt megis Bombus (bumblebee) a gwenyn unig (solitary bees) drwy drosglwyddo clefydau a chystadlu am fwyd.

Gwenynen fêl (Apis mellifera, ar y chwith) a gwenynen wyllt (Bombus terrestris, ar y dde) yn peillio blodau. Drwy gymysgu’r peryglon sy’n wynebu’r ddau fath o wenyn, mae pobl yn drysu rhwng dadl amgylcheddol ac un amaethyddol. Lluniau gan FrauBucher a payayita ar Flickr.

Yn 2014, dangosodd gwaith wedi ei arwain gan Mark Brown o Brifysgol Llundain Royal Holloway y gall clefydau sy’n effeithio ar wenyn mêl hefyd heintio gwenyn gwyllt. Dangosodd y gwaith hwnnw fod rhywogaethau Apis a Bombus o nifer o ardaloedd yng Nghymru a Lloegr yn rhannu’r un straeniau o firwsau. Awgryma hyn y gall y firwsau basio o un rhywogaeth i’r llall. Mae gwenyn gwyllt yn dioddef yn barod oherwydd newidiadau yn y ffordd mae tir yn cael ei ddefnyddio – yn aml iawn, dydy gwenyn gwyllt ddim yn teithio’n bell tra’n hel bwyd, felly mae caeau mawr o gnydau heb flodau yn peri niwed iddyn nhw. Gall afiechydon wedi eu trosglwyddo o wenyn mêl eu niweidio ymhellach.

Mae’r gwenyn mêl sy’n cael eu defnyddio yn y diwydiant amaeth yn cael eu magu a’u ffermio ar raddfa anferthol, ac mae tyfwyr cnydau yn aml yn symud cychod gwenyn ar hyd cyfandiroedd ar gyfer peillio cnydau gwahanol, megis rêp olew a choed ffrwythau. Ond bydd neithdar y cnydau hyn yn darfod o fewn ychydig ddyddiau, gan adael y gwenyn mêl i fwydo ar neithdar o flodau gwyllt.

Dyweda González-Varo mai gweithgaredd alldynnol yw cadw gwenyn. “Mae’n tynnu neithdar o’r amgylchedd – adnoddau naturiol sydd eu hangen gan lawer o rywogaethau gwyllt o wenyn a pheillwyr eraill,” meddai.

“Anifeiliaid amaethyddol wedi eu magu yn artiffisial yw gwenyn mêl, yn debyg i dda byw fel moch a gwartheg. Ond mae’r anifieliaid amaethyddol yma yn gallu crwydro llawer pellach na rhai cyffredin, gan darfu ar ecosystemau lleol drwy gystadleuaeth a chlefydau.”

Yn ddiweddar, dwi wedi gweld ambell i ymgyrch gan elusennau fel Greenpeace sydd yn ffafrio prosiectau cadwraeth ar gyfer gwenyn mêl.  Mae un ymgyrch, gan The Nature Conservancy, hyd yn oed y annog pobl i brynnu mêl lleol er mwyn gwarchod gwenyn!

Efallai nad ydy ymgyrchoedd fel y rhain yn ddrwg i gyd. Mae Geldmann a González-Varo yn cymeradwyo’r ffaith fod yr holl sylw wedi gwella ymwybyddiaeth pobl o’r problemau sy’n wynebu peillwyr yn gyffredinol. Ond trwy gymysgu’r helyntion sy’n wynebu’r ddau fath o wenyn, mae peryg y bydd pobl yn drysu rhwng dadl amgylcheddol ac un amaethyddol.

Beth allwn ni ei wneud fel cymdeithas, felly, i amddiffyn poblogaethau gwenyn gwyllt a pheillwyr eraill rhag gwenyn mêl masnachol? Mae Geldmann a González-Varo yn argymell dylunio strategaethau cadwraeth drwy edrych ar niferoedd peillwyr gwyllt, yn hytrach na chanolbwyntio ar gynhyrchiant cnydau fel sy’n digwydd yn aml. Maen nhw hefyd yn galw ar lywodraethau i wahardd defnyddio cychod gwenyn masnachol mewn ardaloedd gwarchodedig ac yn argymell cyfyngu maint heidiau’r gwenyn mêl sy’n cael eu defnyddio yn y diwydiant amaeth.

Mae prynu mêl lleol yn ffordd wych o genfnogi cynhyrchwyr bychain a’r economi leol, wrth gwrs. Ond ddylen ni ddim drysu rhwng hyn a chadwraeth.

Y lygoden dyrchol sy’n byw a byw

Mewn anifeiliaid, yn cynnwys pobl, mae’n tebygrwydd ni o farw yn cynnyddu wrth i ni heneiddio – a does dim llawer y gallwn ei wneud am hynny.

Ond dydy’r llygoden dyrchol noeth – naked mole rat – ddim am gydymffurfio. Mae’r anifeiliaid bychain yma yn gallu byw yn hirach nac unrhwy gnofilyn arall. Ac mae ymchwil newydd wedi dangos nad ydy marwoldeb llygod tyrchol yn cynyddu gydag oed, sy’n golygu mai’r rhain yw’r unig famaliaid sydd ddim yn heneiddio.

Mae llygod tyrchol noeth (Heterocephalus glaber) wedi hen beri syndod i wyddonwyr. Yn ogystal â’u hir oes – gallant fyw nes eu bod yn 30 oed neu fwy – maen nhw’n un o ddim on dwy rywogaeth o famaliaid ag iddynt strwythur cymdeithasol tebyg i wenyn. Ym mhob nythfa, mae hyd at 300 o unigolion yn gweithio gyda’i gilydd i fagu disgynyddion un frenhines. Os bydd y frenhines yn gadael y nyth neu’n marw, bydd un o’r gweithwyr benywaidd arall yn cymryd drosodd.

Dydy’r lygoden dyrchol noeth ddim yn heneiddio fel mamaliaid eraill. Llun gan Smithsonian National Zoo ar Flickr.

Gan eu bod nhw’n byw mor hir, mae astudio sut mae llygod tyrchol yn heneiddio yn cymryd amser, ac mae’r rhan fwyaf o’r gwaith sydd wedi ei wneud yn barod wedi defnyddio niferoedd bychain o unigolion dros amser byr. Ond mae’r astudiaeth newydd hon yn defnyddio poblogaeth o lygod tyrchol noeth a ddechreuwyd yn 1980. Gan ddefnyddio data wedi ei recordio dros 35 mlynedd ar gyfer dros 3000 o lygod tyrchol, mae gwyddonwyr o gwmni ymchwil Calico yn yr Unol Daleithiau wedi bod yn edrych ar ystod bywyd yr anifeiliaid.

Yn ôl deddf Gompertz-Makeham, mae’r gyfradd farw mewn pobl yn cynyddu yn esbonyddol gydag amser – hynny yw, yr hynnaf mae rhwyun yn byw, y mwyaf yw eu tebygolrwydd o farw. Mae hyn hefyd yn wir mewn anifieliaid eraill sydd wedi eu defnyddio mewn astudiaethau heneiddio, gan gynnwys ceffylau a llygod.

Ond dydy’r ddeddf hon ddim yn wnelo â llygod tyrchol noeth. Ni ddaeth yr ymchwilwyr o hyd i unrhyw arwyddion o henaint yn yr anifieliaid er gwaethaf eu hoed, boed nhw wedi atgynhyrchu neu beidio. Yn y ffordd yma, maen nhw’n wahanol i bob anifail arall sydd wedi ei astudio o’r blaen.

Dywedodd Rochelle Buffenstein, un o’r gwyddonwyr a wnaeth y gwaith, fod llygod tyrchol noeth yn byw yn llawer hirach nag y byddai rhywun yn ei ddisgwyl o’u maint. “Mae ein hymchwil ni yn dangos nad ydy llygod tyrchol noeth yn heneiddio yn yr un ffordd â mamaliaid eraill,” meddai, “a dyw eu perygl o farw ddim yn cynyddu, hyd yn oed pan maen nhw 25 gwaith yn hŷn na’r oed atgenhedlu.”

Mae cwmni Calico, sy’n rhan o Alphabet, sydd hefyd yn berchen ar Google, yn gobeithio defnyddio’r wybodaeth a geir o astudiaethau fel yr un yma i ddatblygu gwaith ar heneiddo mewn pobl.

“Mae’r darganfyddiadau yma,” meddai Buffenstein, “yn atgyfnerthu’r gred fod llygod tyrchol noeth yn anifieliaid arbennig i’w hastudio er mwyn gwella ein dealltwriaeth o fecanweithiau biolegol hir oes.”

Gallwch ddarllen yr erthygl wyddonol yn eLife yma.

Read this post in English here.

Yn y flwyddyn 2020, bydd asiantaeth ofod Rwsia yn gyrru taith archwiliol i un o ddau leuad y blaned Mawrth, Phobos. Pwrpas y daith, o’r enw Phobos-Grunt 2, fydd i hel samplau o arwyneb Phobos a’u dychwelyd i’r Ddaear. Ond mae ymchwil newydd wedi dangos y bydd samplau o’r fath hefyd yn cynnwys darnau o’r blaned Mawrth ei hun.

Ceudwll Stickney ar wyneb Phobos, un o’r ddau leuad sy’n cylchdroi’r blaned Mawrth. Cydnabyddiaeth: Nasa/JPL-Caltech/Prifysgol Arizona.

Mae tipyn o ddirgelwch o amgylch Phobos, lleuad bychan iawn sy’n cylchdroi Mawrth yn eithaf agos i’r arwyneb. Mae rhai’n credu mai asteroid ydi o, wedi ei ddal gan gylchdro’r blaned; mae eraill wedi awgrymu mai darn o’r blaned ei hun yw Phobos, wedi ei daro oddi ar yr arwyneb yn gynnar yn hanes Mawrth.

Dros filiynnau o flynyddoedd, mae trawiadau wedi chwythu llwch a cherrig oddi ar wyneb Mawrth. Mae rhai o’r cerrig a’r gronynnau llwch hyn wedi glanio ar Phobos. Golyga hyn for ychydig o’r creicaen (haen drwchus o lwch a phridd) sy’n gorchuddio’r lleuad yn dod o Fawrth.

Y cwestiwn a ofynnwyd gan James Head a Ken Ramsley ym Mhrifysgol Brown yn yr Unol Daleithiau yw faint o’r creicaen yma sy’n dod o Fawrth. Yn ôl Head, mae’r cwestiwn yn un ymarferol, yn hytrach nag academaidd, oherwydd fod cychwyn y daith Rwsiaidd mor agos. Meddai: “Mae’r gwaith hwn yn cadarnhau fod samplau o Fawrth i’w canfod ym mhridd Phobos, ac yn dangos sut mae eu crynodiad yn amrywio gyda’u dyfnder. Bydd hyn yn bwysig iawn wrth ddylunio driliau a chyfarpar eraill.”

Dechreuodd y gwaith fel rhan o’r paratoadau ar gyfer y project Phobos-Grunt cyntaf yn 2011, ond methodd y daith honno â gadael cylchdro’r Ddaear. Mae asiantaeth ofod Rwsia yn obeithiol y bydd Phobos-Grunt 2 yn fwy llwyddiannus.

Daeth ymchwil Head a Ramsley i’r canlyniad fod darnau o’r blaned Mawrth yn bresennol yng nghreicaen Phobos ar raddfa o 250 rhan ym mhob miliwn. Mae Ramsley hefyd yn tybio y bydd y rhan fwyaf o’r deunydd Mawrthaidd yma yn haenau uchaf y creicaen: “Dim ond yn ddiweddar – ers tua 100 miliwn o flynyddoedd – y mae Phobos wedi bod mor agos â hyn i Fawrth. Yn y gorffennol pell, roedd o’n cylchdroi yn llawer uwch.”

Mae Phobos-Grunt 2 yn rhan o ymdrech enfawr gan asiantaeth ofod Rwsia i ddeall mwy am y blaned goch. Yn 2018, bydd dau gosmonot yn aros ar yr Orsaf Ofod Ryngwladol (ISS) am flwyddyn, yn dod yn ôl i’r Ddaear i ymarfer arbrofion fel petaen nhw ar wyneb Mawrth, ac yna’n dychwelyd i’r ISS am flwyddyn arall i efelychu’r siwrne’n ôl adre. Mae taith ddynol i Fawrth, yn defnyddio llong ag injan niwclear, wedi ei chynllunio ar gyfer 2035.

Cyhoeddwyd yr erthygl hon am y tro cyntaf ar fy hen flog.

Cerrig byw

Efallai nad yw’r llun isod yn edrych fel llawer. Casgliad o gerrig bychain o ryw draeth diarth efallai.

Cydnabyddiaeth: Christer Johansson

Ond, mewn gwirionedd, planhigion bychain ydi’r rhain, sy’n perthyn i’r genws Lithops. Mae’r ‘cerrig byw’ rhain, fel y’i gelwir, wedi addasu i oroesi dan yr amodau sych iawn sydd i’w cael yn ardaloedd deheuol Affrica.

Ychydig iawn o’r planhigyn sydd i’w weld uwchben y llawr, gyda’r rhan fwyaf ohono’n cuddio yng nghysgod y pridd. Rhaid cyfaddef fod y manteision o aros yn nhywyllwch a lleithder y pridd yn rhai cymhellol. Fel hyn, gall y planhigyn arbed ei gyflenwad dŵr ac amddiffyn ei hun rhag gormod o oleuni. Mae edrych fel carreg hefyd yn debygol o gadw’r llysysyddion barus ’na draw!

Ond sut mae Lithops yn llwyddo i gyflawni ffotosynthesis yn effeithlon?

Llun artist o blanhigion lithops, yn cynnwys y rhannau sydd fel arfer wedi’u claddu o dan y pridd.

Mae grŵp o ymchwilwyr o Brifysgol Sheffield wedi datguddio ffyrdd dyfeisgar Lithops o oroesi yn ei gynefin eithafol. Mae gan y planigyn ffenest dryleu ar ei wyneb uchaf sy’n gadael i oleuni gyrraedd y meinwe ffotosynthetig o dan y pridd. Ac er mwyn atal goleuni uwchfioled peryglus rhag gwneud niwed i’r planhigyn, mae pigmentau fflafonoid yn ymgasglu yng nghelloedd y ffenest hon, gan ymddwyn fel sgrîn haul.

Yn rhyfeddol, mae hyn wedi arwain at addasiadau cyferbynnol yn Lithops. Mae’r celloedd ffotosynthetig uwchlaw’r pridd wedi addasu i ddygymod â’r amodau goleuni-uchel sydd i’w cael yno, gyda chymhareb uchel o gloroffyl a:b. Mae hyn yn caniatáu i’r celloedd wneud y defnydd mwyaf o’r goleuni sy’n eu taro. Mae gweddill y celloedd ffotosynthetig, o dan y ddaear, wedi addasu i oroesi mewn cysgod. Mae gan y celloedd hyn gymhareb cloroffyl a:b llawer is er mwyn amlhau i’r eithaf eu hamsugnad goleuni yn yr ardaloedd tywyll hyn o’r planhigyn.

Mae cloroffyl a yn hanfodol ar gyfer ffotosynthesis: mae’n gysylltiedig yn uniongyrchol â’r broses o ddal egni o oleuni’r haul. Pigment ategol ydy cloroffyl b: ei bwrpas yw i ehangu’r amrediad o donfeddi y gall y planhigyn eu defnyddio.

Hefyd, fel llawer o blanhigion mewn ardaloedd sych a chynnes, mae Lithops yn defnyddio ffotosynthesis CAM er mwyn arbed ei gyflenwad dŵr. Mae’n cadw ei stomata ar gau drwy gydol y dyddiau poeth i sicrháu nad oes dŵr yn trydarthu allan. Mae hyn hefyd yn atal carbon deuocsid, sy’n hanfodol ar gyfer ffotosynthesis, rhag dod i mewn. I ddygymod â hyn, mae planhigion CAM yn dal carbon deuocsid yn ystod y nos, ac yn ei droi i mewn i asidau organig. Yn ystod y dydd, wedyn, gyda’r stomata ar gau, maen nhw’n defnyddio’r carbon o’r asidau organig, ynghyd ag egni goleuni’r haul, mewn adweithiau ffotosynthetic.

Hyn i gyd mewn planhigyn bychan sy’n edrych fel carreg o waelod tanc pysgod!

Ymddangosodd yr erthygl yma gyntaf ar fy hen flog.

Y planhigyn anghywir?

Bydd unrhyw wyddonydd sy’n gweithio ar blanhigion yn gyfarwydd â’r chwyn Arabidopsis thaliana, neu Berwr y Fagwyr.

Er nad oes gwerth iddo fel planhigyn ynddo’i hun, mae’n bwysig iawn fel organeb model. Mae genom syml, maint bychan a chylchred bywyd fer y planhigyn yn ei wneud yn organeb ddelfrydol ar gyfer astudio nifer o bethau sy’n berthnasol i blanhigion llai ymarferol. Gellir astudio ei ddatblygiad o hedyn i ffrwyth heb aros misoedd neu flynyddoedd. Mae casgliad o hadau cellrywiadol (mutant) ym Mhrifysgol Nottingham lle gellir archebu llinell â mwtaniad ym mron unrhyw enyn. Mae dilyniant genom y planhigyn wedi ei gyhoeddi â’i anodi’n fanwl.

Ond mae ymchwilwyr ym Mhrifysgol Leeds wedi dadorchuddio problem â statws hollbresennol Arabidopsis.

Mae grŵp yr Athro Brendan Davies yn astudio sut mae planhigion yn rheoli mynegiant genynnau (gene expression) mewn planhigion – hynny yw, sut mae’r organnebau’n rheoli pa broteinau sy’n cael eu gwneud ym mha gelloedd a phryd.

Er mwyn i broteinau gael eu hadeiladu, caiff codau DNA y genynnau eu trawsgrifio i mRNA, sydd wedyn yn cael ei gyfieithu i ddilyniant o asidau amino. Un ffordd mae celloedd yn rheoli cynhyrchiad proteinau yw drwy ddinistrio’r mRNA cyn iddo gael ei gyfieithu.

Mewn anifeiliaid, mae’r broses hon – NMD (sy’n sefyll am nonsense-mediated mRNA decay) – yn dibynnu ar brotein o’r enw SMG1. Ond ymddangosai fod planhigion yn defnyddio proses wahanol i anifeiliaid, gan nad yw’r protein hwn i’w ganfod yn Arabidopsis thaliana.

Foddbynnag, mae’n debyg fod y planhigyn wedi ein twyllo.

Llwyddodd grŵp Davies i ganfod y protein ym mhob planhigyn yr edrychon nhw arno – heblaw am Arabidopsis! Wrth drafod ei ymchwil, eglurodd Davies fod pawb wedi meddwl fod y protein ddim ond i’w ganfod mewn anifeiliaid “gan fod y rhan fwyaf o’r byd yn astudio un planhigyn: Arabidopsis thaliana.”

Mae’n ymddangos fod y planhigyn yn eithaf unigryw yn ei ddiffyg SMG1. Mae’r protein hyd yn oed i’w ganfod yn ei berthynas agos Arabidopsis lyrata. Gellir dyddio colled y genyn yn A thaliana, felly, i rywbryd rhwng pum a 10 miliwn o flynyddoedd yn ôl – amser byr ar raddfa esblygiadol planhigion.

Y cam nesaf i Davies a’i fyfyriwr PhD, James Lloyd, yw i edrych pa broteinnau cyfatebol sydd i’w canfod yn lle SMG1 yn Arabidopsis ac mewn ffwngau, sydd hefyd heb y protein.

Ac, wrth gwrs, dydy’r canfyddiad ddim yn golygu nad oes gwerth i Arabidopsis fel organeb model bellach. “Hebddo,” meddai Davies, “fydden ni ddim yn agos at lle’r ydyn ni o ran deall bioleg planhigion.” Ond mae’n bwysig peidio dibynnu ar un model ar gyfer astudio prosesau fel hyn: does wybod pa bethau annisgwyl mae esblygiad wedi eu gadael ar ein cyfer.

Cyhoeddwyd yr erthygl yma yn gyntaf ar fy hen flog.

Prif lun gan Norio Nomura ar Flickr.