2018: Blwyddyn Ryngwladol y Rîff

Mae Ffederasiwn Danddwr y Byd (CMAS) wedi datgan 2018 fel Blwyddyn Ryngwladol y Rîff* (International Year of the Reef, neu IYOR 2018). Dyma fydd y drydedd Flwyddyn Ryngwladol y Rîff ers i CMAS gynnal digwyddiad o’r fath am y tro cyntaf yn 1997.

Fe lansiodd y ffederasiwn eu dathliadau mewn seremoni yn Düsseldorf ar 28 Ionawr. Maen nhw’n gobeithio denu sylw at y niwed sydd wedi ei wneud i riffiau cwrel (coral reefs) dros ddegawdau diweddar oherwydd newid hinsawdd.

Bydd unrhyw un wyliodd y gyfress deledu Blue Planet II y llynedd yn ymwybodol o’r cannu (bleaching) blynyddol sy’n digwydd ar riffiau cwrel. Dros y bedair mlynedd ddiwethaf, mae’r cannu hyn wedi effeithio ar fwy o gwrel bob blwyddyn, ac wedi para’n hirach nag unrhyw ddigwyddiad cannu sydd wedi ei recordio o’r blaen.

Anifeiliaid bychain ydy cwrel, sy’n byw mewn cytrefi lle ceir llawer iawn o bolypiau unigol yn byw yn sownd wrth ei gilydd. Mae’r polypiau yma’n cynhyrchu calsiwm carbonad – yr un defnydd a geir mewn cregyn – a dyna sy’n caledu’r strwythurau unigryw a welir ar riffiau cwrel. Daw lliw nodweddiadol cwrel o algâu bychain iawn sy’n byw o fewn meinwe’r polypiau. Mae’r rhain yn defnyddio ynni’r haul i greu egni drwy ffotosynthesis yn yr un modd â phlanhigion daearol, a hyn yw prif ffynhonnell fwyd y cwrel.

Mae riffiau yn cael eu cannu pan fydd yr algâu hyn yn gadael meinwe’r cwrel oherwydd newidiadau yn nŵr y môr. Gall y newidiadau hyn gynnwys cynnydd yn nhymheredd y dŵr wrth i’r byd gynhesu, newididadau yn halltedd y dŵr wrth i gapannau iâ ymdoddi, a chynnydd yn faint o asid sydd yn y dŵr oherwydd carbon deuocsid yn yr amgylchedd. Heb yr algâu i ddarparu bwyd ar eu cyfer, gall y polypiau cwrel newynu. Er y gall y cwrel adfer ei hun os bydd y newidiadau’n cael eu gwrthdroi a’r algâu’n dychwelyd, bydd y cwrel yn marw os na fydd hyn yn digwydd mewn da bryd, neu os bydd cannu yn digwydd yn rhy aml.

Mae rhai strwythurau cwrel, megis y rhai a geir ar y Barriff Mawr (Great Barrier Reef) oddi ar arfordir Awstralia, yn filoedd o flynyddoedd o oed ac yn gartref i lawer iawn o fywyd môr. Pan mae riffiau cwrel yn marw, mae’r holl fywyd môr yma hefyd yn caeu ei ladd neu ei ddisodli. Hyd yn oed os bydd amodau lleol yn gwella wedi i’r cwrel farw, byddai’n cymryd amser maith i’r riffiau ail-dyfu a gallu cefnogi cynefinoedd yn yr un modd ag o’r blaen.

Pa obaith, felly, sydd i riffiau cwrel y byd? Yn ôl ecolegwyr, dim ond un ffordd sydd o arbed cwrel: drwy wrthdroi cynhesu byd eang. Bydd hynny’n gofyn am gamau eithriadol, meddai gwyddonwyr mewn erthygl yn Nature yn 2017. “Allwn ni ddim diogelu riffiau rhag yr hinsawdd,” meddai un o’r ymchwilwyr wrth gylchgrawn Science.

Mae codi ymwybyddiaeth o’r problemau sy’n wynebu riffiau cwrel yn rhan hanfodol o geisio arbed ein riffiau a bywyd môr yn fwy cyffredinol. Mae IYOR 2018 felly yn ddigwyddiad i’w groesawu, a dwi’n edrych ymlaen i gael clywed pa fath o ddigwyddiadau sydd wedi eu trefnu.

Yng Nghymru, mae 2018 hefyd yn Flwyddyn y Môr, ymgyrch gan Lywodraeth Cymru. Dwi’n gobeithio bydd cryn bwyslais ar fywyd gwyllt y môr a’r arfordir fel rhan o hyn. Mi sgwenna’ i fwy am yr ymgyrch hwnnw rywbryd eto.

* Dywed Geiriadur yr Academi mai creigresi cwrel ydyn nhw yn Gymraeg, ond mae’r gair rîff (ll riffiau) i’w weld yn amlach ar y we, yn cynnwys ar Wicipedia, felly dwi am sticio at y gair hwnnw.

Gwenyn mêl: bywyd gwyllt neu anifeiliaid fferm?

Os gofynnaf i chi ddychmygu darlun o fyd natur, dwi’n meddwl y galla’i ddyfalu rhai o’r pethau ddaw i’ch meddwl. Nant yn ymlithro trwy goedwig, efallai, gydag ambell i blanhigyn yn cael ei beillio gan wenynen streipiog.

Ond falle y dylech chi ail-gysidro, yn ôl gwyddonwyr ym Mhrifysgol Caergrawnt, sy’n sgwennu yng nghylchgrawn Science na ddylen ni ystyried gwenyn mêl fel bywyd gwyllt a rhan o natur, ond fel anifeiliad fferm yn gyfystyr a defaid neu wartheg. Dwi’n dueddol o gytuno.

Mae poblogaethau gwenyn mêl wedi dirywio llawer gwaeth na’r disgwyl yn y blynyddoedd diwethaf. Rhoddir yr enw Saesneg colony collapse disorder (CCD) ar hyn yn aml. Mae gan CCD nifer o achosion gwahanol, gan gynnwys gwiddonyn parasitig o’r enw Varroa destructor, ambell i afiechyd, ac effaith plaladdwyr sy’n cael eu defnyddio yn y diwydiant amaeth.

Ac mae posib y bydd lleihad mewn nifer gwenyn mêl yn cael effaith andwyol ar sicrwydd bwyd. Mae hyd at 75% o gnydau bwyd yn manteisio oherwydd peilliad gan wenyn a thrychfilod eraill, ac mae traean o’n bwyd yn gwbl ddibynol arnyn nhw. Mae gwenyn mêl yn rhan bwysig o’r gwaith peillio yma, a’r wenynen fêl Ewropeaidd (Apis mellifera) ydy’r rhywogaeth bwysicaf ar gyfer peillio cnydau bwyd yn hemisffer y gorllewin. Mae nhw hefyd yn cyfrannu tuag at yr economi drwy’r diwydiant mêl.

Ond trwy ganolbwyntio ar wenyn mêl, rydyn ni’n anwybyddu miloedd o rywogaethau pwysig o beillwyr gwyllt, yn ôl y gwyddonwyr, Jonas Geldmann a Juan P González-Varo. Gall hyn fod yn sefyllfa beryg, gan y gall gwenyn mêl fod yn niweidio gwenyn gwyllt megis Bombus (bumblebee) a gwenyn unig (solitary bees) drwy drosglwyddo clefydau a chystadlu am fwyd.

Gwenynen fêl (Apis mellifera, ar y chwith) a gwenynen wyllt (Bombus terrestris, ar y dde) yn peillio blodau. Drwy gymysgu’r peryglon sy’n wynebu’r ddau fath o wenyn, mae pobl yn drysu rhwng dadl amgylcheddol ac un amaethyddol. Lluniau gan FrauBucher a payayita ar Flickr.

Yn 2014, dangosodd gwaith wedi ei arwain gan Mark Brown o Brifysgol Llundain Royal Holloway y gall clefydau sy’n effeithio ar wenyn mêl hefyd heintio gwenyn gwyllt. Dangosodd y gwaith hwnnw fod rhywogaethau Apis a Bombus o nifer o ardaloedd yng Nghymru a Lloegr yn rhannu’r un straeniau o firwsau. Awgryma hyn y gall y firwsau basio o un rhywogaeth i’r llall. Mae gwenyn gwyllt yn dioddef yn barod oherwydd newidiadau yn y ffordd mae tir yn cael ei ddefnyddio – yn aml iawn, dydy gwenyn gwyllt ddim yn teithio’n bell tra’n hel bwyd, felly mae caeau mawr o gnydau heb flodau yn peri niwed iddyn nhw. Gall afiechydon wedi eu trosglwyddo o wenyn mêl eu niweidio ymhellach.

Mae’r gwenyn mêl sy’n cael eu defnyddio yn y diwydiant amaeth yn cael eu magu a’u ffermio ar raddfa anferthol, ac mae tyfwyr cnydau yn aml yn symud cychod gwenyn ar hyd cyfandiroedd ar gyfer peillio cnydau gwahanol, megis rêp olew a choed ffrwythau. Ond bydd neithdar y cnydau hyn yn darfod o fewn ychydig ddyddiau, gan adael y gwenyn mêl i fwydo ar neithdar o flodau gwyllt.

Dyweda González-Varo mai gweithgaredd alldynnol yw cadw gwenyn. “Mae’n tynnu neithdar o’r amgylchedd – adnoddau naturiol sydd eu hangen gan lawer o rywogaethau gwyllt o wenyn a pheillwyr eraill,” meddai.

“Anifeiliaid amaethyddol wedi eu magu yn artiffisial yw gwenyn mêl, yn debyg i dda byw fel moch a gwartheg. Ond mae’r anifieliaid amaethyddol yma yn gallu crwydro llawer pellach na rhai cyffredin, gan darfu ar ecosystemau lleol drwy gystadleuaeth a chlefydau.”

Yn ddiweddar, dwi wedi gweld ambell i ymgyrch gan elusennau fel Greenpeace sydd yn ffafrio prosiectau cadwraeth ar gyfer gwenyn mêl.  Mae un ymgyrch, gan The Nature Conservancy, hyd yn oed y annog pobl i brynnu mêl lleol er mwyn gwarchod gwenyn!

Efallai nad ydy ymgyrchoedd fel y rhain yn ddrwg i gyd. Mae Geldmann a González-Varo yn cymeradwyo’r ffaith fod yr holl sylw wedi gwella ymwybyddiaeth pobl o’r problemau sy’n wynebu peillwyr yn gyffredinol. Ond trwy gymysgu’r helyntion sy’n wynebu’r ddau fath o wenyn, mae peryg y bydd pobl yn drysu rhwng dadl amgylcheddol ac un amaethyddol.

Beth allwn ni ei wneud fel cymdeithas, felly, i amddiffyn poblogaethau gwenyn gwyllt a pheillwyr eraill rhag gwenyn mêl masnachol? Mae Geldmann a González-Varo yn argymell dylunio strategaethau cadwraeth drwy edrych ar niferoedd peillwyr gwyllt, yn hytrach na chanolbwyntio ar gynhyrchiant cnydau fel sy’n digwydd yn aml. Maen nhw hefyd yn galw ar lywodraethau i wahardd defnyddio cychod gwenyn masnachol mewn ardaloedd gwarchodedig ac yn argymell cyfyngu maint heidiau’r gwenyn mêl sy’n cael eu defnyddio yn y diwydiant amaeth.

Mae prynu mêl lleol yn ffordd wych o genfnogi cynhyrchwyr bychain a’r economi leol, wrth gwrs. Ond ddylen ni ddim drysu rhwng hyn a chadwraeth.

Newydd i natur: Primula zhui

Beth ydi o? Primula zhui, rhywogaeth newydd o blanhigion yn nheulu’r briallu.

Ym mhle gafodd o ei ganfod? Mae’n endemig i dde talaith Yunnan yn China. Dyma’r rhan o’r wlad sydd â mwyaf o fioamrywiaeth.

Sut cafodd ei enw? Cafodd y rhywogaeth ei henwi i anrhydeddu’r Athro Zhu Hua, tacsonomydd planhigion o Yunnan, “am ei gyfraniad i ymchwil botanegol mewn ardaloedd trofannol,” yn ôl Yang Bin, un o’r gwyddonwyr a fathodd yr enw.

Beth yw ei statws cadwraeth? Mae P zhui mewn perygl difrifol yn ôl y gwyddonwyr oherwydd effaith datgoedwigo, sydd wedi rhannu poblogaethau’r planhigyn yn ddarnau.

Sut mae’n edrych? Llysieuyn lluosflwydd (perennial) tua 12-20cm o daldra ydi P zhui, gyda dail wedi eu lledaenu mewn cylch. Mae ei blodau’r planhigyn yn dangos heterostyledd, gyda phum petal lliw pinc golau.

Lluniau o blanhigion Primula zhui, rhywogaeth newydd o dalaith Yunnan, China. Lluniau o’r Nordic Journal of Botany.

Heterostyledd? Mae heterostyledd i’w ganfod mewn briallu (P vulgaris) ac ambell i blanhigyn arall. Yn y rhywogaethau yma, mae dau ffurf i’w gael, gydag organnau rhyw mewn safleoedd gwahanol ar y blodyn. Mewn blodau llygad pin, mae’r pistil (yr organ fenywaidd) yn dal, gyda’r stigma ar frig pibell y blodyn, tra bo’r antherau (organnau gwrywaidd) wedi eu lleoli hanner ffordd i lawr y bibell. Mewn blodau llygad eddi, mae’r pistil yn fyr, gyda’r stigma lawr yng nghanol y tiwb, a’r antherau ar y brig.

Sut gynefin sydd ganddo? Cafodd y rhywogaeth ei darganfod yn isdyfiant coedwig isdrofannol o goed dail llydan, tua 1400m yn uwch na lefel y môr. Dyma’r unig le mae P zhui wedi ei weld.

Sut alla’i ddarganfod mwy? dx.doi.org/10.1111/njb.01656

ON – Mae erthygl Richard Morgan am friallu yng nghylgrawn Cymru, fel pob erthygl ganddo, yn bleser i’w darllen.

Cerrig byw

Efallai nad yw’r llun isod yn edrych fel llawer. Casgliad o gerrig bychain o ryw draeth diarth efallai.

Cydnabyddiaeth: Christer Johansson

Ond, mewn gwirionedd, planhigion bychain ydi’r rhain, sy’n perthyn i’r genws Lithops. Mae’r ‘cerrig byw’ rhain, fel y’i gelwir, wedi addasu i oroesi dan yr amodau sych iawn sydd i’w cael yn ardaloedd deheuol Affrica.

Ychydig iawn o’r planhigyn sydd i’w weld uwchben y llawr, gyda’r rhan fwyaf ohono’n cuddio yng nghysgod y pridd. Rhaid cyfaddef fod y manteision o aros yn nhywyllwch a lleithder y pridd yn rhai cymhellol. Fel hyn, gall y planhigyn arbed ei gyflenwad dŵr ac amddiffyn ei hun rhag gormod o oleuni. Mae edrych fel carreg hefyd yn debygol o gadw’r llysysyddion barus ’na draw!

Ond sut mae Lithops yn llwyddo i gyflawni ffotosynthesis yn effeithlon?

Llun artist o blanhigion lithops, yn cynnwys y rhannau sydd fel arfer wedi’u claddu o dan y pridd.

Mae grŵp o ymchwilwyr o Brifysgol Sheffield wedi datguddio ffyrdd dyfeisgar Lithops o oroesi yn ei gynefin eithafol. Mae gan y planigyn ffenest dryleu ar ei wyneb uchaf sy’n gadael i oleuni gyrraedd y meinwe ffotosynthetig o dan y pridd. Ac er mwyn atal goleuni uwchfioled peryglus rhag gwneud niwed i’r planhigyn, mae pigmentau fflafonoid yn ymgasglu yng nghelloedd y ffenest hon, gan ymddwyn fel sgrîn haul.

Yn rhyfeddol, mae hyn wedi arwain at addasiadau cyferbynnol yn Lithops. Mae’r celloedd ffotosynthetig uwchlaw’r pridd wedi addasu i ddygymod â’r amodau goleuni-uchel sydd i’w cael yno, gyda chymhareb uchel o gloroffyl a:b. Mae hyn yn caniatáu i’r celloedd wneud y defnydd mwyaf o’r goleuni sy’n eu taro. Mae gweddill y celloedd ffotosynthetig, o dan y ddaear, wedi addasu i oroesi mewn cysgod. Mae gan y celloedd hyn gymhareb cloroffyl a:b llawer is er mwyn amlhau i’r eithaf eu hamsugnad goleuni yn yr ardaloedd tywyll hyn o’r planhigyn.

Mae cloroffyl a yn hanfodol ar gyfer ffotosynthesis: mae’n gysylltiedig yn uniongyrchol â’r broses o ddal egni o oleuni’r haul. Pigment ategol ydy cloroffyl b: ei bwrpas yw i ehangu’r amrediad o donfeddi y gall y planhigyn eu defnyddio.

Hefyd, fel llawer o blanhigion mewn ardaloedd sych a chynnes, mae Lithops yn defnyddio ffotosynthesis CAM er mwyn arbed ei gyflenwad dŵr. Mae’n cadw ei stomata ar gau drwy gydol y dyddiau poeth i sicrháu nad oes dŵr yn trydarthu allan. Mae hyn hefyd yn atal carbon deuocsid, sy’n hanfodol ar gyfer ffotosynthesis, rhag dod i mewn. I ddygymod â hyn, mae planhigion CAM yn dal carbon deuocsid yn ystod y nos, ac yn ei droi i mewn i asidau organig. Yn ystod y dydd, wedyn, gyda’r stomata ar gau, maen nhw’n defnyddio’r carbon o’r asidau organig, ynghyd ag egni goleuni’r haul, mewn adweithiau ffotosynthetic.

Hyn i gyd mewn planhigyn bychan sy’n edrych fel carreg o waelod tanc pysgod!

Ymddangosodd yr erthygl yma gyntaf ar fy hen flog.